تحلیل اثر مفاهیم معنایی اعداد بر شکل‌گیری نقوش تزئینی آرامگاه شیخ جبرائیل کلخوران اردبیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه هنرهای اسلامی تبریز

2 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته مهندسی معماری موسسه آموزش عالی سراج

چکیده
شاکله اصلی تقدس اعداد ریاضی و اشکال هندسی نیز برگرفته از تفکرات عرفانی بود. استفاده از اعداد، اشکال و نقوش در طراحی و ساخت هر گونه اثر هنری از جمله معماری و هنرهای وابسته به آن باعث ایجاد تناسبات و زیبایی بصری و ایجاد حس خاطره‌انگیزی برای کاربران می‌گشت.

بنای آرامگاه شیخ جبرائیل کلخوران اردبیل در کمال سادگی با نقوش گیاهی و هندسی و جانوری آراسته شده است. این نقاشی‌ها انواع گل‌ها، اسلیمی‌ها و برگ‌ها با تنوّع بسیار زیاد، هدف اصلی از انجام این پژوهش، بررسی ارتباط بین تزیینات بقعه شیخ جبرائیل کلخوران با مفاهیم معنایی اعداد و هندسه است. با استناد به نقشه‌های این بنا و نیز مشاهدات میدانی و عکس‌برداری از تزئینات معماری، به تحلیل و توصیف مفاهیم معنایی هندسی و عددی در این اثر پرداخته می‌شود؛ بنابراین، جزء پژوهش‌های کیفی با رویکرد توصیفی - تحلیلی است . نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که هندسه فضاهای شکل‌دهنده این بقعه از اشکال ساده با مفاهیم معنایی تشکیل شده است. تزیینات داخلی و خارجی بنا نیز از همین اشکال و تکرار و چرخش آنها شکل‌گرفته است. تجلی عرفان در تزیینات با نقوش و اسلیمی‌ها نمایان بوده که هر کدام تعبیری از عالم معنا در این مکان مقدس است.

کلیدواژه‌ها


References
 
Abu Rayhan al-Biruni, Muhammad ibn Ahmad (1992). A Study of the Acceptable and Rejected Category of the Mind. Researched by Edward Sakha (with the assistance of Fuad Sezgin). Frankfurt: Institute for the History of Arabic and Islamic Sciences [in Persian].
ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد. (1992). تحقیق ماللهند من مقوله مقبوله فی العقل او مرذوله. تحقیق ادوارد ساخاو(به کوشش فواد سزگین). فرانکفورت: معهد تاریخ العلوم العربیه و الاسلامیه.
Avicenna (1406 AH/1986 AD). Nine Treatises on Wisdom and Nature. Researched and presented by Hassan Asi, Darqabes, Beirut [in Persian].
ابن‌سینا (1406 ق/ 1986 م). تسع رسائل فی الحکمه و الطبیعیات. تحقیق و تقدیم از حسن عاصی، دارقابس، بیروت.
Ardalan, Nader, Bakhtiar, Laleh (1395). Sense of Unity (The Role of Tradition in Iranian Architecture), translated by Vandad Jalili. Fifth edition, Tehran: Alam Memar Publications [in Persian].
 
اردلان، نادر، بختیار، لاله( 1395). حس وحدت (نقش سنت در معماری ایرانی)، ترجمه ی ونداد جلیلی. چاپ پنجم، انتشارات علم معمار، تهران.
Anbari Yazdi, Faezeh. (1394). Geometry of patterns (1). Tehran: Textbook Publishing and Publishing Company [in Persian].
عنبری یزدی، فائزه. (1394). هندسه نقوش (1). شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی، تهران.
 
Al-Khwarizmi, Abu Rayhan Muhammad bin Ahmad (1326). Kitab al-Tafhim. Translation: Jalal al-Din Homaei. Tehran: National Art Association Publications [in Persian].
خوارزمی، ابوریحان محمد بن احمد (1326). کتاب التفهیم. ترجمه: جلال‌الدین همائی. انتشارات انجمن آثار ملی، تهران.
 
Bozjani, Abu Al-Wafah Muhammad ibn Muhammad (1392). Iranian Geometry - Application of Geometry in Practice. Translated by Seyyed Alireza Jazbebi. Tehran: Soroush, Ch 3 [in Persian].
 
بوزجانی، ابوالوفا محمّد بن محمّد (1392). هندسه‌ی ایرانی‌ـ‌کاربرد هندسه در عمل. ت‍رج‍مه‌:‌ سیّد علیرضا جذبی. سروش، تهران، چ 3.
Behluli-Nairy, Behzad; Tavusi, Mahmoud; Shekari-Nairy, Behshid, Babak. (2013), Architectural Features and Decorative Elements of the Tomb of Sheikh Amin al-Din Jibra'il in Ardabil, Archaeological Conference [in Persian].
 
بهلولی نیری، بهزاد؛ طاووسی، محمود؛ شکاری نیری، بهشید، بابک .(1392)، ویژگیهای معماری و عناصر تزیینی بقعه ی شیخ امین الدین جبراییل اردبیل، همایش باستان شناسی.
Balkhari-Ghahi, Hassan. (2017). Geometry of Imagination and Beauty, Second Edition, Tehran, Text Publishing [in Persian].
بلخاری قهی. حسن .(1396). هندسه خیال و زیبایی، انتشارات متن، تهران، چاپ دوم.
 
The Brothers of Safa. (1957). The Treatises of the Brothers of Safa and the Companions of Al-Wafa, Volume 1, Mathematical Section, Beirut: Dar Beirut (for printing and publishing) Dar Sadr (for printing and publishing) [in Persian].
اخوان الصفا. (1957م، 1376 ه ق). رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا، المجلدالاول، القسم الریاضی، داربیروت(للطباعه والنشر) دارصادر(للطباعه والنشر)، بیروت.
Bunce , Fredrick .W ( 2002 ) , The iconography of architectural plans , D.K.Printworld(P) Ltd , Nesw Delhi.
Broug, E. (2013). Islamic geometric design (Vol. 1). London: Thames & Hudson.
Cirlot, J. C. (2006). Dictionary of symbols. Routledge.
Gance,L.(2005).Great Alchemist & Quantum  Manifestation Power, Trafford publishing(UK),P.69.
 
Critchlow, Keith. (2012). Role and Cosmology, translated by Mehrdad Qayumi Bidhendi, in Mustafa Dehghan (by Koosh), Jam Nu and May Kohan, Institute for Research and Development of Humanities, Tehran [in Persian].
 
کریچلو، کیت. (1391). نقش و جهان شناسی، ترجمه ی مهرداد قیومی بیدهندی، در مصطفی دهقان (به کوشش)، جام نو و می کهن، موسسه ی تحقیقات و توسعه علوم انسانی، تهران
Cooper, J. C., (1379). Illustrated Dictionary of Traditional Symbols, translated by Mohammad Karbasian, Tehran: Farshad [in Persian].
کوپر، جی. سی، (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ی محمد کرباسیان، فرشاد، تهران.
 
Eskanderpour Khorami, Parviz (1379). Khataei Flowers (Mold, Tile, Illumination). Tehran: Printing and Publishing Organization [in Persian].
اسکندرپور خرمی، پرویز(1379). گل های ختایی(قالب، کاشی، تذهیب). سازمان چاپ و انتشارات، تهران.
Edward Weich Bartels, Eugene (1997). Sufism and Sufi Literature. Translated by Sirus Yazidi. Tehran: Amir Kabir Publications [in Persian].
ادوارد ویچ برتلس، یوگنی(1376). تصوف و ادبیات تصوف.ترجمه: سیروس ایزدی. انتشارات امیرکبیر، تهران.
 
Farshchian, Amir Hossein, Nejad Ebrahimi, Ahad and Minoo Gharebagloo, (1400). The position and concept of geometry in the art of Islamic architecture based on the views of the Brotherhood of Safa. Two Quarterly Scientific Journals, Islamic Art Studies, (22) 8 [in Persian].
فرشچیان، امیر حسین، نژاد ابراهیمی، احد و مینو قره بگلو، (1400). جایگاه و مفهوم هندسه در هنر معماری اسلامی بر اساس آرای اخوان الصفا. دو فصلنامه علمی نگارینه هنر اسلامی، (22)8.
Hosseini, Seyed Hashem. (2009). Study of Porcelain Vessels in the Tomb of Sheikh Safi al-Din Ardebili. Research of Mohaghegh Ardebili University [in Persian].
حسینی، سید هاشم. (1388). بررسی ظروف چینی مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی. پژوهش دانشگاه محقق اردبیلی.
 
Hosseini, Seyed Hashem. (2011). Decorative and Conceptual Application of Shamsa Pattern in Sheikh Safi al-Din Ardebili's Collection. Scientific Research Bi-monthly of Islamic Art Studies, (14)5, pp. 7-24 [in Persian].
حسینی، سید هاشم. (1390). کاربرد تزیینی ومفهومی نقش شمسه در مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی. دوفصنامه علمی پژوهشی مطالعات هنر اسلامی ،(14)5، صص7-24.
Heli, Akbar (1985). Knots and Arches in Iranian Architecture. Qom: Mehr [in Persian].
حلی، اکبر (1365). گره‌ها و قوس‌ها در معماری ایران. مهر،قم.
 
Khoshkam, Fatemeh. (2018). Analysis of the Physical Structure and Study of the Ornaments and Decorative Patterns of Islamic Architectural Works in the Village of Kalkhoran, Ardabil. Thesis for a Master's Degree in Islamic Civilization and Culture of Iran and Other Lands. Faculty of Literature and Humanities. Department of Archaeology [in Persian].
خوشکام، فاطمه. (1397). تحلیل ساختار کالبدی و بررسی آرایه ها و نقوش تزیینی آثار معماری اسلامی روستای کلخوران اردبیل. پایاننامه برای دریافت درجهی کارشناسی ارشد در رشته تمدن و فرهنگ اسالمی ایران و سرزمین های دیگر.دانشکده ادبیات و علوم انسانی. گروه آموزشی باستان شناسی.
 
Jung, Carl Gustav. (1395). Man and his symbols, translated by Mohammad Soltanieh, 10th edition, Tehran: Jami Publications [in Persian].
یونگ، کارل گوستاو. (1395). انسان و سمبولهایش، ترجمه ی محمد سلطانیه، چاپ دهم، انتشارات جامی، تهران.
 
Khazaei, Mohammad Reza.( 1388). Index of completion in numbers Traces of the province in the number of Abjad. Qom: Jasmine Perfume [in Persian].
خزایی، محمد رضا.( 1388). شاخص اکمال در اعداد ردپای ولایت در عدد ابجد. عطر یاس، قم.  
 
Kashani, Ghias al-Din Jamshid (1366). The Treatise on the Arch and the Arch. Translation and annotation: Seyyed Alireza Jazbeebi. Tehran: Soroush [in Persian].
کاشانی، غیاث‌الدین جمشید (1366). رساله طاق و ازج. ترجمه و تحشیه: سید علیرضا جذبی. سروش، تهران.
 
Kabir, Yahya, (1388). Erfan Barter Foundation, first edition, Qom: Bostan Kebat Institute (Islamic Propaganda Office of Qom Seminary) [in Persian].
کبیر، یحیی،(1388). بنیاد عرفان برتر، چاپ اول، موسسه بوستان کتاب(مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، قم.
 
Kiani, Mohammad Yousef. (1377). History of Iranian Architectural Art in the Islamic Period. Tehran: Samt Publishing House. First Edition, 232 [in Persian].
کیانی، محمد یوسف.(1377). تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی ، نشر سمت، تهران، چ اول،232.
 
Mala'eke, Parisa. (1402). Study of plant and animal motifs in the architectural decorations of buildings of the Safavid period. Specialized scientific monthly for interdisciplinary studies of art and humanities. Year 2, Issue 10. pp. 11-30. S [in Persian].
ملائکه، پریسا. (1402). مطالعه نقوش گیاهی و جانوری تزئینات معماری بناهای دوره صفوی. ماهنامه علمی تخصصی مطالعات میان رشته ای هنر و علوم انسانی. سال دوم، شماره دهم.ص11-30.
 
Mehrizi, Maryam, Masoudi, Abbas and Faramarz Hassan Pour. (1402). Geometric and numerical analysis of the architectural arrays of Mahan's Astaneh from a mystical aspect. Epistemological studies in the Islamic University, (1)27 [in Persian].
مهریزی، مریم،مسعودی، عباس وفرامرز حسن پور.(1402). تحلیل هندسی و عددی آرایه های معماری آستانه ماهان از جنبه عرفانی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی،(1)27.
 
Najiboglu. Golro. (1379). Geometry and decoration in Islamic architecture. Translated by: Herdad Qayumi Bidhendi. Tehran: Roozbeh Publications [in Persian].
نجیب اوغلو. گل رو. (1379). هندسه و تزئین  در معماری اسلامی. ترجمه : هرداد قیومی بیدهندی، انتشارات روزبه، تهران.
 
Noghreh Kar. (1388). Abdolhamid, Theoretical foundations of architecture, Tehran, Payam Noor University Publications [in Persian].
نقره کار .(1388). عبدالحمید، مبانی نظری معماری، انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران.
 
Nasr, Seyyed Hossein. (1345). The views of Islamic thinkers about nature, Kharazmi Publications Joint Stock Company, Tehran [in Persian].
نصر، سید حسین . (1345). نظر متفکران اسلامی دربارهی طبیعت، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران
 
Plato, 1351. Timaeus. Translated by Mohammad Hassan Lotfi and Reza Kaviani. Tehran: Al-Khwarizmi [in Persian].
افلاطون، 1351. تیمائوس. ترجمه محمد حسن لطفی و رضا کاویانی. خوارزمی، تهران.
 
Pope, Arthur Upham; Ackerman, Phyllis. (2008). A Journey in Iranian Art, Translated by Najaf Daryabandari and Others. Tehran: Lami and Farhangi [in Persian].
پوپ، آرتورآپهام؛ اکرمن، فیلیس.(1387). سیری در هنر ایران، ترجمه ی نجف دریابندری و دیگران. لمی و فرهنگی، تهران.
 
Sajjadi, Seyed Jafar. (1369). Dictionary of mystical expressions. Tehran: Tahouri [in Persian]
سجادی، سید جعفر. (1369). فرهنگ تعبیرات عرفانی. طهوری، تهران.
Saeedi, Gol Baba. (1387). Comprehensive dictionary of mystical terms of Ibn Arabi, second edition, Tehran: Zavar [in Persian]
سعیدی، گل بابا. (1387). فرهنگ جامع اصطلاحات عرفانی ابن عربی، زوار، تهران، چاپ دوم.
Shahbazi Shiran, Habib. (1384). Architectural and structural study of Sheikh Kalkhoran Garden in Ardabil, first edition, Ardabil, Golbarg Publishing, Raad Press Institute [in Persian].
شهبازی شیران، حبیب. (1384). بررسی معماری و سازه ای باغ شیخ کلخوران اردبیل، چاپ گلبرگ، موسسه مطبوعاتی رعد، اردبیل ، چاپ اول.
 
Shimal, Anne Marie. (1388). The secret of numbers. Translated by Fatemeh Tawfiqi. Qom: University of Religions and Madhhabs [in Persian].
شیمل، آنه ماری .(1388). راز اعداد. ترجمة فاطمه توفیقی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.
Yahaghi, Mohammad Jafar. (1369). Dictionary of myths and fictional allusions in Persian literature, Soroush, Tehran [in Persian].
یاحقی، محمد جعفر. (1369). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، سروش، تهران.