خوانش فرهنگی-اقلیمی عنصر ایوان در خانه‌های قاجاری شهر تبریز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری معماری اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

چکیده
علیرغم مطالعات متعدد در حوزه معماری قاجار، شکاف دانش قابل توجهی در درک یکپارچه از تعامل عناصر معماری با عوامل فرهنگی و اقلیمی وجود دارد. مطالعات پیشین به صورت مجزا به بررسی ویژگی‌های اقلیمی پرداخته‌اند، اما شکاف دانش موجود در واکاوی پیوندهای ناگسستنی بین کارکرد و معنا در این فضاها احساس می‌شود. این پژوهش با تمرکز بر عنصر ایوان، در پی تبیین چگونگی تلفیق هوشمندانه کارکردهای فرهنگی و اقلیمی در این عنصر شاخص معماری است. اهداف اصلی تحقیق حاضر تحلیل نظام‌مند ویژگی‌های کالبدی و اقلیمی ایوان‌های خانه‌های قاجار تبریز و واکاوی نقش فرهنگی-اجتماعی ایوان در سازماندهی فضای زندگی می‌باشد. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از روش‌شناسی کیفی-کمی انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و برداشت‌های میدانی از 10 ایوان در خانه‌های شاخص قاجاری در تبریز گردآوری شده‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد ایوان در معماری قاجار تبریز، تجلی تعامل هوشمندانه معماری با اقلیم و فرهنگ است. معماران بومی با درک عمیق از اصول اقلیمی و نیازهای فرهنگی، موفق به خلق فضایی چندعملکردی شده‌اند که همزمان پاسخگوی نیازهای مادی و معنوی ساکنان بوده است. همچنین در خانه‌های مورد مطالعه سه گونه اصلی ایوان شامل ایوان‌های تشریفاتی-اقلیمی، ایوان‌های کاربردی-میانجی و ایوان‌های خدماتی-دسترسی شناسایی گردید.

کلیدواژه‌ها


References
Abdizadeh, Soheila, et al. (2024). Evaluating the Effect of Iwan in Traditional Tabriz Houses on Daylight Factor Variations, Islamic Architecture and Urbanism Culture, 9(1): 91-108. [In Persian]
Bianca, S. (1999). Urban Form in the Arab World: Past and Present. London: Thames & Hudson.
Fathy, H. (1986). Natural Energy and Vernacular Architecture: Principles and Examples with Reference to Hot Arid Climates. Chicago: University of Chicago Press.
Gasche, H. (2012). Modèles de l’iwan dans l’architecture achéménide. C. Lippolis, S. de Martino (eds.), Un impaziente desiderio di scorrere il mondo. Studi in onore di Antonio Invernizziper il suo settantesimo compleanno. Firenze, p. 177-185.
Ghardan Qaramlaki, Reza, et al. (2025). Analysis of the Impact of Modernization on Physical Changes of Tabriz Housing with Emphasis on Lifestyle Transformations in the Qajar and Pahlavi Periods, Honar-Ha-Ye Ziba: Architecture and Urbanism, 30(1): 83-98. [In Persian]
Harmanescu, Mihaela and Enache, Cristina.  (2016), Vernacular and Technology. In Between, Procedia Environmental Sciences, 32, pp: 412-419.
Heydari, Ali Akbar, et al. (2024). Analysis of the Compatibility Problem and Its Effect on the Functional Efficiency of Qajar Period Houses in Tabriz, Islamic Architecture Research, No. 42, pp. 1-23. [In Persian]
Kasmaei, Morteza. (2003). Climate and Architecture, Isfahan: Nashr-e Khak. [In Persian]
Kinejad, Mohammad Ali, and Mohammad Reza Shirazi. (2010). Old Houses of Tabriz (Volume 1), Tehran: Matn. [In Persian]
Mahdavinejad, Mohammad Javad, and Shaghayegh Shahri. (2014). Contemporaryizing the Indigenous Housing Model of Tehran Using Quantitative Methods, Hoviatshahr Journal, 20(8): 35-48. [In Persian]
Mugerauer, R. (1994). Interpretations on Behalf of Place: Environmental Displacements and Alternative Responses. Albany: State University of New York Press.
Nari Qomi, Masoud, and Mohammad Javad Abbaszadeh. (2014). Guest in the House: A Comparative Study between Iran and the West on the Threshold of the Modern Era, Islamic Architecture Research, 3(1): 93-108. [In Persian]
Patidat, Shikha (2014), Changes in Culture and Architecture from Vernacular to Modern: M.P., India , Brishbhanlali Raghuwanshi, MArch [School of Planning and Architecture, Bhopal, M.P., India]. 30th International PLEA Conference 16-18 December 2014, CEPT University, Ahmedabad.
Rapoport, Amos. (2009). Housing Anthropology, translated by Khosrow Afzalian, Tehran: Herfeh Honarmand. [In Persian]
Rezaeinia, Abbasali. (2017). The Form of Iwan in Iranian Architecture from the Beginning to the Early Islamic Centuries, Iranian Architectural Studies, No. 11, pp. 125-144. [In Persian]
Safari Asl, Leila. (2022). Investigation of Patterns and Physical Typology of Iwan in Historical Houses; Case Study: Qajar and First Pahlavi Houses in Tabriz, Housing and Rural Environment, No. 177, pp. 45-60. [In Persian]
Tehrani, Farhad, et al. (2019). The Evolution of Main Organs of Tabriz Houses from Qajar to Second Pahlavi Period, Soffeh, 29(3): 121-140. [In Persian]
 
تهرانی، فرهاد و همکاران. (1398). سیر تحول اندام‌های اصلی خانه‌های تبریز از دوره قاجار تا دوره پهلوی دوم، نشریه صفه، 29 (3): 121-140.
حیدری، علی اکبر و همکاران. (1403). تحلیل مسئله سازگاری و تأثیر آن بر راندمان عملکردی خانه‌های دوره قاجار در شهر تبریز، پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره 42، 1-23.
راپاپورت، آموس. (1388). انسان‌شناسی مسکن، ترجمه خسرو افضلیان، تهران: حرفه هنرمند.
رضائی‌نیا، عباسعلی. (1396). صورت ایوان در معماری ایرانی، از آغاز تا سده‌های نخستین اسلامی، مطالعات معماری ایران، شماره 11، 125-144.
صفری اصل، لیلا. (1401). بررسی الگوها و گونه‌شناسی کالبدی ایوان در خانه‌های تاریخی؛ مطالعه موردی: خانه‌های قاجار و پهلوی اول شهر تبریز، مسکن و محیط روستا، شماره 177، 45-60.
عبدی‌زاده، سهیلا و همکاران. (1403). ارزیابی تأثیر ایوان در خانه‌های سنتی تبریز بر میزان تغییرات فاکتور نور روز، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 9 (1): 91-108.
قدردان قراملکی، رضا و همکاران. (1404). تحلیل تاثیر مدرنیزاسیون بر تغییرات کالبدی مسکن تبریز با تأکید بر تحولات سبک زندگی در دوره قاجار و پهلوی، هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 30 (1): 83-98.
کسمائی، مرتضی. (1382). اقلیم و معماری، اصفهان: نشر خاک.
کی‌نژاد، محمدعلی و محمدرضا شیرازی. (1389). خانه‌های قدیمی تبریز (جلد اول)، تهران: متن.
مهدوی‌نژاد، محمدجواد و شقایق شهری. (1393). معاصرسازی الگوی مسکن بومی تهران با کاربرد روش‌های مقداری، مجله هویت شهر، 20 (8): 35-48.
ناری قمی، مسعود و محمدجواد عباس‌زاده. (1393). مهمان در خانه: یک بررسی تطبیقی میان ایران و غرب در آستانه دوران مدرن، پژوهش‌های معماری اسلامی، 3 (1): 93-108.
واتسون، دونالد و کنت لبز. (1389). طراحی اقلیمی اصول نظری و اجرایی کاربرد انرژی در ساختمان، ترجمه وحید قبادیان و محمدفیض مهدوی، چاپ دوازدهم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.